Düşünün: Bir adam, eşeğine ters binmiş, yolda ağır ağır ilerliyor. İnsanlar gülüyor, çocuklar parmakla gösteriyor. Ama o, istifini bozmadan cevap veriyor: “Ben doğru gidiyorum, eşek yanlış bakıyor!” İşte bu adam, sadece Anadolu’nun değil, tüm bir Doğu dünyasının en bilge “deli”si: Nasreddin Hoca.
13. yüzyılda yaşadığına inanılan bu halk filozofu, zeka ile mizahı öyle ustalıkla birleştirmiştir ki, anlattığı fıkralar yüzyıllar boyunca sadece kahkahalara değil, derin düşüncelere de ilham olmuştur. Onun dünyasında mantık ters işler: Eşeğe ters binmek normaldir, yoğurt çalarken “Ya tutarsa!” demek kader planına saygıdır. Bazen susmak, en güçlü cevaptır. Ve en önemlisi: Gülmek, öğrenmenin en etkili yoludur.
Ama işin ilginç tarafı şu: Nasreddin Hoca sadece Türkiye’ye ait değil. Aynı bilge mizah, başka coğrafyalarda da farklı adlarla hayat bulmuş. İran’da “Molla Nasreddin”, Arap dünyasında “Cuhâ”, Orta Asya’da “Afandi”, Sefarad Yahudi kültüründe “Yohá”… Hepsi aynı özden besleniyor: Zekice bir ters köşe, ince bir alay ve unutulmaz bir ders.
Peki ya İspanya? İşte burası ayrı bir hikâye. Endülüs döneminde Cuhâ fıkraları Arap edebiyatı yoluyla İber Yarımadası’na ulaşıyor. Hatta Seferad Yahudileri arasında Yohá hikâyeleri o kadar seviliyor ki, yüzyıllarca anlatılıyor. Ve sonra… Cervantes’in Don Kişot’una kadar uzanan bir etki: Sancho Panza’nın atasözleri, eşeğine düşkünlüğü, nükteli dili — sizce de biraz Nasreddin Hoca’yı andırmıyor mu?
İspanyol halk kültüründe Pedro de Urdemalas ya da Jaimito gibi karakterler de tıpkı Nasreddin gibi, bazen saf bazen kurnaz, ama hep “hazırcevap” figürlerdir. Mizah evrensel ama formu yerel: Her toplum kendi Nasreddin’ini yaratmış.
Bugün hâlâ Türkiye’de çocuklar Hoca’nın fıkralarıyla büyürken, İspanya’da Jaimito okulda öğretmenine laf yetiştiriyor. Zaman değişse de, gülmenin dili değişmiyor.
Belki de hepimizin içinde küçük bir Nasreddin yaşıyor. Yeter ki hayatı tersinden okumayı bilelim.
Kaynaklar
Ahmad al-Sarraf, “Juha or Mullah NasrEddin”
– Arab Times köşe yazısı (28 Eylül
2017). Juha’nın İslam dünyasındaki yeri ve Cervantes’e etkisine dair değerlendirme
kalamanas.com
kalamanas.comkalamanas.com.
Revista Maguén Escudo, “Los cuentos de Yohá: tradiciones sefardí, árabe-islámica
y universal”. Sefarad kültüründe Yohá (Cuhâ) hikâyelerinin önemi ve diğer kültürlerdeki
karşılıkları
revistamaguenescudo.wordpress.com
revistamaguenescudo.wordpress.com
.3. Rita Wirkala, “El Don Quijote Árabe” (2016). Cervantes’in Don Kişot’unda Nasreddin
Hoca fıkralarıyla benzer temalar işlendiğini örneklerle anlatan makale
ritasturamwirkala.com
ritasturamwirkala.com
4. .
Aquiles Julián (Der.), “30 Historias de Nasrudín Hodja” (2008) – Dominik Cumhuriyeti.
İspanyolca Nasreddin Hoca derlemesi, giriş bölümünde Nasreddin’in Sancho Panza
üzerindeki etkisine değiniliyor
es.slideshare.net
.
5. “Literatura árabe”
, Wikipedia en español. Arap edebiyatındaki fıkra türleri ve Juha
hikâyelerinin varlığı hakkında bilgi
es.wikipedia.org
.
6. “Pedro Urdemales”
, Wikipedia (en). İspanyol halk hilebazı Pedro de Urdemalas’ın
kökeni ve edebiyattaki yeri üzerine tarihçesi
en.wikipedia.org
en.wikipedia.org
.
7. Casa Árabe (Madrid), “Cervantes y el mundo islámico” etkinlik tanıtımı (Nisan 2016).
Don Kişot’taki İslami motifler ve Morisko kültürünün izleri üzerine panel duyurusu
casaarabe.es
8. 9. .
Desirée López Bernal, “Origen griego de un cuento folklórico en los Ḥadāʾiq al-
azāhir…”, Anaquel de Estudios Árabes, 2014. 14. yy. Granada veziri İbn Âsım’ın
derlediği bir fıkranın köken ve varyasyon analizi
digibug.ugr.es
.
María Dolores Morillo, “Pedro de Urdemalas: del folclore a la literatura en los siglos
XV-XVII”
, Discursos de seducción…, Vervuert, 2023. (İspanyol kültüründe Pedro
Urdemalas efsanesinin folklordan edebiyata geçişini inceler)
en.wikipedia.org
.
10. İdris Şah, The Pleasantries of the Incredible Mulla Nasrudin (1973). Nasreddin Hoca
fıkralarının İngilizce derlemesi. (Rita Wirkala makalesinde bu kitaptan alıntılar yapılmıştır
ritasturamwirkala.com
Discover more from Turco Conmigo Club
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
